ĐẤY LÀ ĐỜI CHỊ MÀ!
- Bùi Mai Hạnh
- Jul 14, 2024
- 13 min read
Updated: Jul 17, 2024
Hiệu sách Lâm. Phố Nguyễn Xí. Vàng thu. Đúng lúc tôi cầm cuốn “Đối thoại với Củng Lợi” lên tay thì Lê Khanh, em gái Lê Vân, lướt vào. Hiệu sách bừng sáng. Tại chiếc váy dài vải thô màu trắng đục của chị? Hay tại dáng đi nữ hoàng sân khấu? Chị tình cờ tiến gần đến chỗ tôi đứng, với tay chọn xem sách. Tôi quay sang, cười làm quen: “Chị thấy thế nào nếu trên giá sách có một cuốn Đối thoại với Lê Khanh chẳng hạn? Hoặc đối thoại với Lê Vân? Chị Vân kín tiếng lâu quá”. Lê Khanh cười hồn nhiên: “Mình làm sao đã đủ bề dầy để làm được một cuốn sách thế này. Chị Vân xứng đáng hơn, cuộc đời của chị ấy gập ghềnh hơn, có nhiều chuyện để nói hơn”. Tôi giới thiệu, tôi từng làm ở phòng nghiên cứu điện ảnh và tạp chí Điện ảnh Ngày nay thuộc Viện Phim, tôi đang có ý định viết sách. Rồi rụt rè ướm hỏi: “Liệu chị Vân có sẵn lòng làm một cuốn sách về cuộc đời chị ấy không?”. Lê Khanh dịu dàng hóm hỉnh đáp lời: “Có thể đấy”. Tôi ngỏ lời xin chị số điện thoại của chị Vân. Lê Khanh vui vẻ đọc cho tôi ghi, cả số của chị, cùng lời khích lệ: “Cứ gọi đi, bây giờ chị Vân đang rảnh. Sắp tới, có thể chị ấy không còn ở Việt nam nữa. Bạn cứ thử đặt vấn đề với chị ấy xem sao, rồi mình sẽ nói thêm vào cho”. Rồi Lê Khanh hỏi tôi gợi ý cho chị tên vài cuốn sách nên mua. Tôi nói xong rồi quên luôn. Đầu óc tôi biêng biêng. Chị ấy mới đáng yêu và dễ chịu làm sao!
Ra khỏi hiệu sách, tôi đứng ngay trên lòng đường Nguyễn Xí, điện cho nhà văn Võ Thị Hảo. “Chị có muốn in sách về Lê Vân không?”. Một người va mạnh vào tôi, văng tục, trong tiếng chị Hảo reo lên: “Lê Vân thì tin được đấy. Em có quen cô ấy không? Liệu cô ấy có chịu kể không? Em viết đi rồi chị in cho”. Thời gian này, chị Hảo chuẩn bị thành lập công ty về truyền thông, in ấn để đón đầu những cơ hội mới của ngành xuất bản. Quan trọng hơn, như chị nói, để tự in sách của mình và bạn bè.
“Trong nhà đấy, Lê Vân là người sâu sắc nhất, bí hiểm nhất và đáng tin cậy nhất”. Đó là những "từ khoá" tôi nghe được khi chủ ý nhắc đến tên Lê Vân trong các câu chuyện "buôn dưa lê" với bạn bè. Ít ỏi nhưng quan trọng. Tôi say sưa với ý nghĩ sẽ thuyết phục được Lê Vân đồng ý cộng tác. Hầu như ai cũng muốn có một cuốn sách tổng kết đời mình. Như một thứ “Gia phả để lại”. Hai chục năm làm nghề, đang ở đỉnh cao sự nghiệp, Lê Vân dừng lại, lui về ở ẩn. Hẳn phải có lý do đặc biệt. Chục năm tiếp theo chị ở đâu, làm gì? Chị có hạnh phúc với quyết định đoạn tuyệt đời son phấn? Cuộc đời một nghệ sĩ tài sắc như Lê Vân sẽ không thể nhạt. Nếu Lê Vân đồng ý kể chuyện, tôi sẽ có những tư liệu quí giá để viết thành một cuốn sách. Như tiểu thuyết. Như bức tranh xã hội thời chúng tôi sống. Tôi không còn viết báo kiếm sống. Tôi không có bất kỳ một áp lực nào. Tôi chẳng có lý do gì ngăn cản mình làm cuộc phiêu lưu vào lĩnh vực văn xuôi mà tôi đang muốn thử sức.
Cuộc trò chuyện tình cờ với Lê Khanh bị chìm nghỉm trong dòng đời cuộn chảy. Số điện thoại của Lê Vân có rồi vẫn để đấy. Tôi còn bận làm đám cưới. Chuyển vào Sài gòn sống. Học tiếng Anh. Hơn nửa năm sau có việc ra Hà nội, tôi gặp lại nhà văn Võ Thị Hảo, lúc này đã lập công ty Võ Thị. Chị nhắc: “Thế nào, ý định viết Lê Vân đến đâu rồi?” Tôi cười trừ ậm ừ: “Thỉnh thoảng em có nghĩ đến nhưng chưa có thời gian. Với lại, em ngại lắm. Hay là chị gọi đi. Số điện thoại đây”. Từ thẳm sâu, tôi trì hoãn việc gọi điện. Tôi không hề quen Lê Vân. Tôi sợ bị từ chối. Tôi bàn với chị Hảo, dưới danh nghĩa công ty Võ Thị, chị Hảo thử gọi cho chị Vân mời cộng tác. Sẽ đỡ đường đột hơn chăng? Chị Hảo lắc đầu, dịu dàng nhưng cương quyết: “Không cần chị gọi đâu. Em gọi đi. Nếu Lê Vân nhận lời gặp, chị sẽ đi cùng em”.
Ôi, tôi ghét phải làm cái việc này. Bỗng dưng gọi điện cho một người lạ, bảo hãy kể đời chị cho tôi nghe, để tôi có chất liệu viết cho chị một quyển sách. Nghe kỳ cục làm sao! Nhưng đó là việc tôi muốn làm. Không thể đùn đẩy cho chị Hảo. Tôi động viên mình: “Ừ thì đường đột, nhưng tôi có định khủng bố bắt cóc ai đâu. Cứ gọi, nếu bị từ chối thì thôi, khỏi băn khoăn. Ít nhất, tôi sẽ có câu trả lời”. Khi Lê Vân nhấc máy, tôi bỗng dưng cuống. Vừa cất lời vài câu đã nghe tiếng chị Vân cắt ngang: “Đã lâu mình không tiếp xúc với nhà báo, mình xin lỗi vì đến giờ đưa con đi học, bạn gọi lại sau nhé!”
Hai tiếng sau tôi liên tục gọi lại. Không ai nhấc máy. Giờ đó, hẳn chị đã đưa con đi học về rồi. Một cách từ chối khéo chăng? Dù hơi hơi tự ái, tôi vẫn lì lợm bấm máy. Lê Vân bảo gọi lại chứ có bảo đừng đâu. Đến trưa, vẫn không ai trả lời. Tôi đành bấm máy nhà chị Khanh để hỏi xin số di động của chị Vân. Một giọng đàn ông khàn khàn cất lên: “Bà ấy không dùng di động. Cứ gọi đi, chắc bà ấy đang ở trong toilet đấy”. Tiếng “toilet” tự nhiên cắt cụt nốt chút kiên nhẫn cuối cùng. Tôi hình dung minh tinh màn bạc kiêu sa Lê Vân đang trong toilet, nghe tiếng chuông của tôi mà không chạy ra được. Rõ rồi. Tôi đang làm phiền người ta. Tôi quyết định không gọi nữa.
Sáng hôm sau, mở mắt ra, tôi lơ đãng nhìn qua ô cửa sổ rộng. Ban công ngập nắng thu óng vàng trên giàn hoa Cát Đằng tim tím tôi kỳ công chăm sóc. Một chú chim sâu nho nhỏ sà xuống ngó nghiêng. Chú chim sâu này sáng qua cũng ghé đây đâu cần ai mời mọc. Chíp chíp vài tiếng rồi bay đi. Nhẹ nhõm làm sao. Mình hãy thử làm như con chim này. Thử gọi cho Lê Vân lần nữa xem sao. Cầm điện thoại lên mà tim xốn xang. Nhỡ chị ấy trả lời không muốn thì sao? Có cố nài nỉ không? Chưa gọi còn hi vọng. Gọi mà bị từ chối là hết.
Lê Vân có nhà. Ngay lập tức, tôi nhấn mạnh, tôi không muốn viết một bài báo mà muốn viết một quyển sách. Tôi viện dẫn tính khả thi của dự án bằng sự tham gia của công ty Võ Thị, nơi sản xuất. Tôi từng là người của Viện Phim nhưng đã bỏ làm. Tôi có chồng là người nước ngoài nuôi cho viết văn nên không cần viết để kiếm tiền. Tôi không cần viết sách moi móc đời tư người khác để được nổi tiếng. Tôi chỉ muốn viết một cuốn sách nói thật về thời đại của chúng ta. Một cuốn sách có tác động xã hội. Viết xong, nếu không muốn in, chị có thể giữ nó cho con cháu chị đọc sau này. Để chúng hiểu về thời đại mà mẹ và bà chúng đã sống. Tôi không đòi hỏi bất kỳ điều gì. Hình như, bắt được “tần sóng” nào đó của tôi, Lê Vân bất ngờ ngỏ ý mời tôi đến nhà riêng nói chuyện.
Ngay lập tức, tôi vui sướng gọi điện cho chị Hảo. Lê Vân đồng ý hẹn gặp rồi nhé! Chị đi với em nhé! Hai chị em hẹn chờ nhau trước ngõ nhà Lê Vân rồi cùng vào. Đến phút chót, chị Hảo gọi điện: “Chị xin lỗi, em đi một mình đi. Chị vừa có một cuộc điện thoại, ngay bây giờ chị phải lên đường”. Thất vọng quá, tôi dằn dỗi: “Em chẳng muốn đi một mình tí nào. Buổi gặp quan trọng thế mà chị lại… Hay là hoãn?”.
Bao nhiêu hào hứng xẹp hết. Nghe giọng tôi bực dọc, chị Hảo gắt nhẹ: “Em đi một mình cũng được chứ sao. Sao lại cứ phải chị đi cùng. Chị phải đi minh oan cho người ta. Đi xa chứ không gần đâu. Em cứ đến làm việc trước đi. Xong việc chị sẽ đến ngay. Đi minh oan cứu giúp cho một con người quan trọng hơn nhiều chứ”. Tôi vâng, rồi buông máy. Cảm giác ngột ngạt, khó chịu. Tôi đã xong một việc khó là đường đột gọi điện. Mãi mới được hẹn gặp. Tôi phải đi thôi. Hoãn sang hôm khác, Lê Vân đổi ý thì sao.
Cảm giác nặng nề theo tôi suốt dọc đường. Ngoắt nghéo hỏi thăm vài lượt mới đến được nhà Lê Vân. Mở cổng là một phụ nữ trung niên với nụ cười thân thiện tươi tắn trên gương mặt quê mùa. (Người sau này bước vào sách Lê Vân Yêu Và Sống, làm nên trọn vẹn một chương về thân phận “gái quê ở phố”). Chị Dần khẽ bảo tôi cứ đi cả dép vào nhà, nhưng tôi thích bỏ dép ra, dẫm chân trần lên nền gạch đỏ của bậc Tam cấp dẫn vào phòng khách. Trong lúc chờ Lê Vân, sự hồi hộp chợt đến khiến tôi hơi căng thẳng. Sao bỗng nhiên tôi lại ở đây. Lạc vào cái cảnh trí quá đỗi lạ lùng này? Tôi vừa bỏ lại sau lưng đường phố Thụy Khuê còi xe gào rú, để đi vào cái ngõ dài chật chội hàng quán rau thịt đứng ngồi ăn uống bán mua, rồi rẽ phải sang một nghách nhỏ hơn, là mặt tiền của hai chục căn nhà phơi phóng bừa bộn ngồi xổm nhóm lò quạt than trước cửa, rồi lại ngoặt trái chừng hai chục mét nữa mới chạm cổng. Sau cánh cổng gỗ là một thế giới âm u hoài cổ. Cảm giác xa cách lạnh lẽo. Cảm giác trơ trọi cô tịch. Từ chỗ tôi ngồi nhìn sang trái là khoảnh sân có cây hồng xiêm trĩu quả. Chỗ này vừa là phòng ăn nối với bếp, vừa là nơi tiếp khách sơ. Trước mặt tôi là bậc tam cấp rộng dẫn xuống căn phòng lớn hơn. Loang loáng màu của đá của đất của cây… Trên tường treo bức tranh khổ vừa chân dung Lê Vân gam màu lạnh, vài chiếc mặt nạ thổ dân be bé điểm xuyết…
Vừa thấy tôi, Lê Vân nói luôn: “Chị chưa bao giờ gặp em”, rồi uể oải gieo người xuống ghế. Tôi nhìn thẳng vào người đàn bà, dáng vẻ mệt mỏi, mắt mờ đỏ như người thiếu ngủ, chậm rãi rót nước trà mời tôi uống. Lê Vân kiêu sa huyền bí đây ư? Tự nhiên hẫng hụt. Tự nhiên chẳng muốn mở miệng. Tự nhiên chỉ muốn bỏ chạy. Khoảnh khắc chơi vơi của tôi là rất thật. Và cũng rất thật, tôi lập tức trở về con người tỉnh táo, con người của công việc. (Sau này, tôi tự cười mình. Cảm xúc hẫng hụt của tôi là do tôi. Tôi đã hão huyền chờ đợi ở Lê Vân một kiểu tiếp đón nồng nhiệt hơn. Tôi đã tưởng tượng ra chị sẽ vui vẻ vồ vập y như những nghệ sĩ khác tôi từng tiếp xúc phỏng vấn. Tôi đã vô thức mong chị ấm áp thân mật chứ không lạnh lùng xa cách như thế. Lê Vân hiện ra trước mắt tôi rất thật. Buổi đầu tiếp người lạ, thái độ của chị là đúng mực. Là rất Lê Vân).
Tôi nói với Lê Vân, tôi không biết nhiều về chị, nhưng tôi tin cuộc đời chị sẽ có nhiều điều đáng để lưu giữ lại trong một cuốn sách. Viết xong, chị sẽ là người đọc cuối cùng, là người quyết định có cho xuất bản hay không. Điều kiện duy nhất tôi cần ở chị là thái độ thực lòng muốn cộng tác.
Lê Vân chăm chú lắng nghe, rồi cất lời. “Ừ, cũng có một đôi lần thoáng qua, chị cũng nghĩ đến một cuốn sách nhưng chẳng biết phải bắt đầu thế nào". Chị nói chậm, như đang độc thoại, lại như đang tâm tình với ai đó. Ánh mắt xa xôi hướng ra khoảng sân nắng, giọng hồi tưởng: "Ngày xưa, chị rất hay ghi nhật ký. Chị có nhiều nhật ký lắm. Thư từ, báo chí, chị còn giữ nhiều lắm… thỉnh thoảng lại đem ra phơi cho khỏi mốc”. Lê Vân ngừng nói. Mỉm cười như tự giễu mình. “Nhưng, liệu mình có đủ dũng cảm để nói ra sự thật không? Sự thật về con người mình. Sự thật về gia đình, công việc, chồng con. Liệu chồng mình sẽ nghĩ gì về tất cả những sự thật “sống để dạ chết mang đi” của mình?”.
Tôi hỏi chị, cái câu hỏi mà tôi nhất định phải nói trong buổi gặp đầu tiên này: “Liệu chị có bị áp lực gì không từ phía cha mẹ và các chị em gái?”. “Không”. Lê Vân trả lời dứt khoát. Giọng chị không một mảy may bối rối hay e ngại. Chị hơi nhướng mày, ngạc nhiên trước câu hỏi của tôi. Một câu hỏi thừa. Tôi cũng ngạc nhiên không kém. Tôi chờ đợi một câu trả lời khác. Tôi đang chạm đến điều tôi lo lắng nhất. Những người thân trong gia đình có thể sẽ là rào cản đầu tiên. Như đọc được sự ngạc nhiên trong mắt tôi, Lê Vân giải thích thêm: “Chị không ngại phản ứng của gia đình, vì đấy là đời chị mà. Cái chị ngại là dư luận bên ngoài cơ quan, xã hội”. Tôi thầm reo, tuyệt quá! Một tín hiệu cực kỳ quan trọng cho buổi khởi đầu. Lê Vân không ngần ngại động chạm đến gia đình. (Sau này, trong các cuộc nói chuyện, tôi đã cố tình tạo một khoảng trống thật thoải mái cho Lê Vân tự điều chỉnh nguồn cảm xúc và hồi ức)
Phần 3: VIẾT ĐI NHÉ, CHỊ IN CHO.
Vì lý do nào đó, chị Hảo thay đổi ý định, gọi điện hỏi tôi địa chỉ nhà Lê Vân. Khi có mặt chị Hảo, tôi trình bày phác thảo nội dung chính của cuốn sách mà tôi đã chuẩn bị sẵn. Chị Vân nghe xong chỉ im lặng, mỉm cười. Chị Hảo nhận xét: “Nếu làm rõ được tất cả những ý của Hạnh thì sẽ có một cuốn sách đầy đặn đấy. Vân tự viết được thì tốt nhất. Nếu không thì kể cho Hạnh nghe để Hạnh viết cho. Xong rồi, mình sẽ biên tập cho và in thành một cuốn sách”. Tôi gợi ý: “Vâng. Hay chị Vân thử ngồi vào bàn viết, biết đâu cảm hứng lại tới!”. Chờ tôi nói xong, ngẫm nghĩ một chút, Lê Vân nhẹ nhàng kết luận: “Chắc là mình sẽ kể cho Hạnh viết. Như thế sẽ dễ hơn”.
"Tốt rồi. Vậy bây giờ chúng ta ký hợp đồng nhé". Chị Hảo vui vẻ cười rất tươi. Tôi giật mình vì quá bất ngờ. Lê Vân giãy nảy: “Không. Không. Vân không ký gì đâu. Đã làm gì đâu mà ký”. Chị Hảo nhẹ nhàng: “Chưa làm hợp đồng bây giờ thì thôi, nhưng vì mình làm kinh doanh nên cứ phải nói luôn cho rõ. Đại ý thế này, không biết là ai sẽ viết, nhưng mình sẽ trả nhuận bút cao nhất cho tác giả. Theo như bây giờ thì là 13 % giá bìa. Các bạn cứ yên tâm là không bao giờ bị in lậu, in bao nhiêu trả đúng bấy nhiêu”. Chị Vân cười cười, xua tay như xua đi một thứ tà khí: “Đừng. Đừng nói gì đến tiền. Vân chưa bao giờ nói đến chữ tiền trước khi làm bất cứ một việc gì”. Tôi im lặng. Choáng váng bởi mấy tiếng ký hợp đồng với cả nhuận bút lậu liếc giá cả in ấn phần trăm gì gì đó. Những nội dung này chưa từng xuất hiện trong dự án viết sách của tôi. Càng không có trong kế hoạch nói chuyện với chị Vân. Bỏ qua vẻ ngơ ngơ của tôi, chị Hảo chốt lại: “Từ bây giờ, Hạnh và Vân sẽ làm việc với nhau nhé”.
Trong lúc chúng tôi nói chuyện, một thanh niên người nước ngoài nom bụi bặm đi từ sân vào phòng khách, bước lên cầu thang tầng hai. Cậu ta giơ tay chào hello. Khách trọ đấy! Chị Vân cho biết. Trên tầng hai, ngoài căn phòng cho thuê, còn có một căn hộ đầy đủ tiện nghi, là nơi ở của bố chị, nghệ sĩ nhân dân Trần Tiến.
Tạm biệt Lê Vân, tôi được chị Hảo chở về tận nhà. Khi chia tay, chị nói: “Chị muốn ký hợp đồng và ứng trước cho em một số tiền để viết, nhưng chẳng đáng bao nhiêu, chẳng đủ một lần tiền vé máy bay cho em bay ra bay vào…”. Quá bất ngờ, tôi gạt phắt đi: "Ôi, chị ơi, em cám ơn chị. Nhưng đừng nói chuyện ký kọt. Đừng lo chuyện tiền. Em có nhà tài trợ nuôi chỉ việc ăn chơi nhảy múa để viết rồi mà. Mai em trở về Sài gòn. Chưa biết khi nào gặp lại chị Vân. Chưa biết có làm được không mà dám ký”
Tôi quay đi, bước vào cầu thang tối om khu chung cư nhà mình, vẫn như còn nghe tiếng chị Hảo nói với theo: “Viết đi nhé, chị in cho”.
***
Trên máy bay trở lại Sài gòn, tôi mang tấm card của Lê Vân ra ngắm nghía. Chỉ có hai chữ Lê Vân, và địa chỉ, điện thoại nhà riêng. Không chức danh. Không di động. Không e-mail. Nó không thể đơn giản hơn. Thông tin vừa đủ lịch sự để khỏi lúng túng vào lúc buộc phải trao đổi danh thiếp. Vậy là, tôi đã bước thêm bước nữa đến gần Lê Vân. Bước đầu có điện thoại của chị từ chính cô em gái Lê Khanh. Bước thứ hai điện cho chị, trình bày ý tưởng, được mời đến nhà nói chuyện. Bước thứ ba đến nhà, mặt đối mặt, được chị đồng ý hợp tác. Một cách mơ hồ. Lòng tôi tràn đầy cảm xúc. Mừng lo hoang mang lẫn lộn. Mừng vì Lê Vân nhận lời cộng tác. Hoang mang vì chưa biết bước tiếp theo là gì. Lo lắng vì khoảng cách xa xôi Sài gòn Hà nội. Vì thái độ hơi lạnh của chị với đề cương nội dung cuốn sách mà tôi đưa ra. Vì chị Hảo quá sốt sắng việc ký hợp đồng hơn là bàn sâu vào nội dung cuốn sách. Điều mà tôi quan tâm hơn cả. Làm sao tôi dám ký cái hợp đồng trói tôi vào công việc viết lách mơ hồ như bong bóng xà phòng.
Tôi chỉ biết làm theo lời một ông thầy: “Các em hãy cứ làm cái việc cần làm. Phần thưởng sẽ tự đến sau”.
(Trích SÁCH CẤM, Warrnambool 2010)
PS: Đọc lại những dòng này, nhớ nhà văn Võ Thị Hảo. Tôi thành thực muốn nói lời cám ơn chị đã đồng hành cùng tôi buổi ban đầu của quá trình làm cuốn sách. Không có chị động viên thúc giục, tôi đã không bắt tay vào dự án này. Tiếc là vì một số bất đồng, chúng tôi không thể đi với nhau đến cùng. Với tôi, đó là một câu chuyện đau. Một vỡ mộng đầu. Một kinh nghiệm mới mẻ về sự trưởng thành cảm xúc của chính mình. Một bài học về lòng tự trọng, tự tôn thiết yếu của người viết. Về cái giá không hề rẻ của tinh thần tự do.
Comments